Wieloryb Birsztany

Wieloryba z Birsztan można zobaczyć jeszcze przed przybyciem do kurortu – jest on przedstawiony na herbie miasta. Dlaczego? Mieszkańcy wielowiekowego kurortu królewskiego, miasta z niezdobytym zamkiem, uznali, że najlepszym symbolem będzie mistyczne zwierzę wodne, przypominające betonową rzeźbę wieloryba znalezioną pod wodą w Niemnie oraz opowieści miejscowych rybaków o złowionych gigantycznych sumach.

Zacznijmy historię od początku. W okresie międzywojennym nad brzegiem Niemna znajdowało się Źródło Wiktorii, przykryte dachem. W 1922 roku, z inicjatywy pisarza Juozasa Tumasa-Vaižgantasa, źródło przemianowano na imię Witolda, a w celu ochrony przed powodziami zbudowano lodołamacz – piramidę z porowatego betonu. Około 1930 roku piramidę przekształcono w rzeźbę wieloryba o długości około 7 metrów i wysokości 1,7 metra, którego głowa wskazywała kierunek biegu Niemna, a z jej ujścia wypływała woda ze Źródła Witolda. Autor pomysłu, architekt Romanas Steikūnas, zaprojektował również słynne uzdrowiska Czerwonego Krzyża. Budowa wieloryba kosztowała aż pięć tysięcy litów „Smetona”. Do dziś zachowało się wiele fotografii wieloryba z ówczesnymi widokami. Po wybudowaniu elektrowni wodnej w Kownie poziom wody w Niemnie podniósł się o ponad 3 metry, przez co rzeźba znalazła się pod wodą. Po odzyskaniu niepodległości próbowano ją zniszczyć i wyciągnąć z rzeki, ale z powodu jej niezwykle wytrzymałej konstrukcji nie udało się. Dziś nurkowie znajdują ją w zakolu Niemna, u podnóża góry Witolda Kalnasa, na głębokości około 2 metrów, a turyści mogą ją podziwiać jedynie z brzegu.

Pod koniec 2014 roku, w pobliżu dawnych uzdrowisk borowinowych „Tulpė”, w dolnym biegu Druskupis pojawił się nowy wieloryb z fontanną na grzbiecie. W 2023 roku rzeźba została odrestaurowana i ustawiona w pobliżu amfiteatru przy ulicy Birutės. To dzieło rzeźbiarza Zigmasa Buterlevičiusa pomogło spełnić niezrozumiałe dla wielu pragnienie mieszkańców Birsztan, by posiadać własnego… wieloryba.

Autor Zigmas Buterlevičius. 2015